Філіял "Валынецкі краязнаўчы музей імя і. Д. Чэрскага" дзяржаўнай установы культуры "Верхнядзвінскі гісторыка-краязнаўчы музей" знаходзіцца ў аграгарадку Валынцы,
Вул. Меліяратараў, д. 1 (Валынецкі Сдк) Верхнядзвінскага раёна Віцебскай вобласці, 211610.
Захавальнік фондаў - Вайноўская Ларыса Леанідаўна
Тэл. 8 (02151) 59309
Гісторыя стварэння і адкрыццё музея звязана з нястомнай дзейнасцю настаўніка гісторыі, члена Беларускага геаграфічнага таварыства Барыса Піліпавіча Шымука. Праз карпатлівы пошук у архівах, бібліятэках і навуковых установах ён сабраў дэталёвы, багата ілюстраваны матэрыял аб жыцці і навуковых адкрыццях выдатнага земляка, вучонага і даследчыка Івана Дзяменцьевіча Чэрскага.
Копіі дакументаў, фатаграфіі, карціны в. Счаснага, цудоўныя макеты к.Палынскага, мінералагічныя калекцыі, навуковыя кнігі Xix ст. І іншыя экспанаты - усё гэта стварае экспазіцыі музея. Музей створаны ў 1993 годзе. З 1995 года працуе пастаянная выстава. Экспазіцыйная зала займае 83 кв. Метры, фонды налічваюць каля 7000 адзінак асноўнага і каля 1000 навукова-дапаможнага фонду. Музей мае наступныя экспазіцыі: агульная геалогія, жыццё і навуковая дзейнасць і. Д. Чэрскага, археалогія раёна, прырода раёна, гісторыя в. Валынцы і раёна, вайна 1812 года, этнаграфія.
Музей займаецца навукова-асветніцкай дзейнасцю, зборам і захаваннем гістарычнай спадчыны края, падтрымлівае сувязі з разнастайнымі грамадскімі аб'яднаннямі Беларусі і замежжа.
Род Чэрскіх. Старажытны дваранскі род. Першыя звесткі аб прадстаўніках роду сустракаюцца ў канцы 18 - першай палове 19 ст. Родавым гербам Чэрскіх з'яўляецца герб "Равічы". Сям'я Чэрскіх набывае маёнтак Свольна ў 1840 годзе. Маёнтак уключаў вёскі Нікіперава, Абухава, Ніўе, Плігаўка, Сцяпукі, Шаркі. Панскі двор складалі: дом, бровар, малатарня, млын і іншыя пабудовы з зямлёй 645 дзесяцін (больш за 700 гектараў).
Іван Дзяменцьевіч Чэрскі. Знакаміты геолаг, географ, палеантолаг, даследчык Паўночна-Усходняй Сібіры, Прыбайкалля, возера Байкал.
Яго імем названы 10 геаграфічных пунктаў, якія знаходзяцца ў Паўночна-Усходняй Сібіры, Два віды выкапнёвых жывёл, вуліцы шэрагу гарадоў, Іркуцкае таварыства беларускай культуры.
Нарадзіўся Чэрскі 3 мая (15 мая па ст. Стылю) 1845 года ў фальварку Свольна Дрысенскага павета (сучасны Верхнядзвінскі раён, Віцебскай вобласці) у сям'і двараніна Дамініка Чэрскага, пры нараджэнні яму было дадзена тры імёны – Ян, Станіслаў і Франц. Але сусветна вядомым ён стаў як Іван Дзяменцьевіч Чэрскі. У сям'і акрамя яго была старэйшая сястра Міхаліна.
Пачатковую адукацыю атрымаў дома. З 1857 г. Па 1860 г. Чэрскі вучыцца ў Віленскай гімназіі, далейшае навучанне працягвае ў Дваранскім інстытуце ў Вільні. Валодаў французскай, англійскай, нямецкай, лацінскай і польскай мовамі, малюе, займаецца музыкай.
У лютым 1863 года і. Д. Чэрскі далучаецца да ўдзельнікаў паўстання пад кіраўніцтвам Каліноўскага, а ў красавіку гэтага ж года за ўдзел у паўстанні ён быў арыштаваны. Адбыўся суд. Чэрскаму прысуджана пажыццёвае зняволенне ў Сібір з канфіскацыяй маёнтка Свольна і пазбаўленнем дваранскага тытулу.
Па дарозе да месца зняволення Чэрскі знаёміцца з вядомым геолагам а.Л.Чаканоўскім (які таксама, як і Чэрскі, атрымаў тэрмін зняволення за ўдзел у паўстанні), які абудзіў у ім цікавасць да праблем геалагічнай геаграфіі. Гэтая сустрэча прадвызначыла далейшы жыццёвы шлях Чэрскага. Ён вырашае ўсё сваё жыццё прысвяціць прыродазнаўству. Час зняволення стаў часам настойлівай самаадукацыі ў галіне прыродазнаўчых навук: ён вывучае геалогію, анатомію, антрапалогію, заалогію. У 1869 г. З'яўляецца яго першая навуковая праца па геалогіі Омскага краю.
Даследаванні Чэрскага былі заўважаны і ў 1871 г. Па прапанове акадэміка Расійскай Акадэміі навук а.Ф.Мідзендорфа яго выклікаюць у Іркуцк для працы ў Сібірскім аддзеле Расійскай геаграфічнай супольнасці. Жывучы на здымнай кватэры, знаёміцца з дачкой гаспадыні Маўрай Паўлаўнай, якая стала пазней яго жонкай, а ў далейшым надзейнай паплечніцай у ягоных даследаваннях.
1873 год. Па прапанове а. Л. Чаканоўскага Сібірскі аддзел Расійскай геаграфічнай супольнасці даручае Чэрскаму ўзначаліць экспедыцыю па вывучэнні Усходняга Саяна, хрыбтоў Тункінскага і Кітайскага гольцаў. Падчас збору калекцыі Чэрскі даследуе Ніжнеудзінскую пячору, дзе знаходзіць выкапнёвыя рэшткі. За выдатную працу і навуковае апісанне і асэнсаванне знаходак узнагароджаны Геаграфічнай супольнасцю малым сярэбраным медалём.
1877- 1880 гады. Даследуе геалогію і марфалогію Байкала, вывучае ўсю берагавую лінію, рэкі, што ўпадаюць у возера, а гэта 336 рэк, выступ Альхон. Агульная колькасць шляху, які пераадолела экспедыцыя 3,5 тысяч вёрст, 1000 старонак рукапіснага тэксту. Вынікі працы (Карта возера Байкал) былі каласальныя: Руская геаграфічная супольнасць у 1881 г. Дэманструе іх на Міжнародным геаграфічным кангрэсе ў Венецыі. За Байкальскую экспедыцыю і. Чэрскі атрымаў малы залаты медаль.
У 1881 г. Нягледзячы на пагаршэнне здароўя, Чэрскі ўзначальвае новую экспедыцыю ў даліну ракі Селенгі. Разам з Чэрскім працуе яго зямляк М. Віткоўскі.
У 1883 годзе Чэрскі атрымаў амністыю і ў 1885 г. Па даручэнні Акадэміі навук даследуе тракт з Іркуцка да Урала, пасля заканчэння гэтага даручэння ён разам з сям'ёй прыязджае ў Санкт-Пецярбург. Працуе ў заалагічным музеі Санкт-Пецярбурга, выступае з лекцыямі перад студэнтамі. Навуковыя аб'яднанні прымаюць Чэрскага ў свае аб'яднанні. Яго лічаць лепшым знаўцам Сібіры.
Працуе над перавыданнем "Землекарыстанне Азіі" аўтара к. Рыттара. Перапрацоўваючы састарэлае выданне, і. Чэрскі дапаўняе яго ўласнымі звесткамі. Займаецца сістэматызацыяй археалагічных парэшткаў выкапнёвых жывёл, сабраных у экспедыцыі на Новасібірскіх астравах. За гэтыя працы Чэрскі ўзнагароджаны Залатым медалём Ргт імя Ф. Літке.
Зімой 1891 года Чэрскі па заданні Акадэміі навук адправіўся ў Калмыка-Індыгірскую экспедыцыю. Рашэнне хворага вучонага здзейсніць шматгадовую экспедыцыю ў суровы край Сібіры (з жонкай, 12-гадовым сынам і пляменнікам Г. Дугласам) успрымаецца як акт вялікай грамадскай самаадданасці.
Экспедыцыя патрабавала вялікіх намаганняў па вывучэнні мясцовасці і збору экспанатаў, і стан здароўя і. Чэрскага пагоршыўся. Ён дыктуе завяшчанне, па якім пасля смерці вучонага экспедыцыяй кіруе яго жонка Маўра Чэрская, і яна павінна завяршыць экспедыцыю ў Ніжне-Калымску.
25 чэрвеня 1892 года і.Д.Чэрскага не стала. 1 ліпеня 1892 г. М. П. Чэрская хавае 47-гадовага мужа ў заімцы Калымскай.
Маўра Паўлаўна Чэрская завяршае экспедыцыю, выканаўшы завяшчанне мужа.
Дасягненні Івана Дзяменцьевіча Чэрскага ў прыродазнаўчых навуках цяжка ацаніць. Наш зямляк – гэта і грамадзянін, і вучоны, і падарожнік.
Галерэя выяў
